1
Sản phẩm - Công ty

HỌ NGUYỄN TAM SƠN Xã Xuân Lũng - huyện Lâm Thao - tỉnh Phú Thọ

Đăng lúc: Thứ hai - 19/08/2013 22:00 - Người đăng bài viết: Phanhnguyen
HỌ NGUYỄN TAM SƠN Xã Xuân Lũng - huyện Lâm Thao - tỉnh Phú Thọ

HỌ NGUYỄN TAM SƠN Xã Xuân Lũng - huyện Lâm Thao - tỉnh Phú Thọ

Một dòng họ có hai cha con cùng là Tiến sỹ thời Lê đã được nhà nước lưu danh tại Văn miếu Quốc Tử giám Hà Nội. Cha là cụ Nguyễn Doãn Cung. Đỗ Tiến sỹ năm 37 tuổi khoa Kỷ Sửu năm 1469 và ông sinh năm 1433 người làng Đông Hống, huyện Tứ Kỳ, Phủ Ninh Giang, tỉnh Hải Dương. Con là cụ Nguyễn Mẫn Đốc (1491 - 1522) thi đỗ cử nhân đến năm 1518 dự kỳ thi hội đỗ đệ nhất giáp tiến sỹ hàng thứ hai (Bảng nhãn) làm quan tới chức Thị thư viện Hàn Lâm, nhân dân quen gọi là ông Bảng Dòng
HỌ NGUYỄN TAM SƠN
Xã Xuân Lũng - huyện Lâm Thao - tỉnh Phú Thọ
1 
Một dòng họ có hai cha con cùng là Tiến sỹ thời Lê đã được nhà nước lưu danh tại Văn miếu Quốc Tử giám Hà Nội.
Cha là cụ Nguyễn Doãn Cung. Đỗ Tiến sỹ năm 37 tuổi khoa Kỷ Sửu năm 1469 và ông sinh năm 1433 người làng Đông Hống, huyện Tứ Kỳ, Phủ Ninh Giang, tỉnh Hải Dương.
Con là cụ Nguyễn Mẫn Đốc (1491 - 1522) thi đỗ cử nhân đến năm 1518 dự kỳ thi hội đỗ đệ nhất giáp tiến sỹ hàng thứ hai (Bảng nhãn) làm quan tới chức Thị thư viện Hàn Lâm, nhân dân quen gọi là ông Bảng Dòng.
**************
I. Vài nét về quê hương Xuân Lũng
Làng Dòng Xuân Lũng là một miền quê tươi đẹp, nằm ở phía Bắc huyện Lâm Thao địa bàn Xuân Lũng mang màu màu sắc trung du, tại đây người ta đã phát hiện nhiều địa điểm khảo cổ học thuộc về nền văn hóa Sơn Vy và Phùng Nguyên tại rừng Gò, cầu Mả Vỡ, dốc Đồng Thưa, rừng Đầm chứng tỏ đây đã từng là nơi sinh tụ của người Việt Cổ cách đây hàng vạn năm về trước.
Với một truyền thống lịch sử lâu đời, quê hương Xuân Lũng cho đến nay vẫn còn bảo lưu được nhiều phong tục, tập quán, lễ nghi, hèm tục và nhiều sinh hoạt văn hóa dân gian mang đậm dấu ấn cội nguồn, tất cả đã gắn bó chặt chẽ với một hệ thống các di tích cổ xưa như đình Cả, đình Thượng, đình Nội và chùa Phổ Quang một công trình kiến trúc tôn giáo đặc sắc có nguồn gốc từ đời nhà Trần, trong chùa còn lưu trữ nhiều bia, tượng và những cổ vật quý, đặc biệt là bệ đá hoa sen có từ năm 1386 dưới triều vua "Trần Phế đế". Ngoài ra trong xã còn có nhiều Đền, Miếu, Văn chỉ, Từ đường của các dòng họ, toàn xã có 22 dòng họ, đến nay đã có 20 dòng họ đã xây dựng và khôi phục lại từ đường. Trên nền văn hóa truyền thống ấy các thế hệ người dân Xuân Lũng đã trở thành một vùng văn hiến của tỉnh Phú Thọ, ở đây việc học hành, thi cử được xã hội và gia đình đặc biệt quan tâm và khuyến khích, từ đầu thế kỷ thứ XV làng đã có trường dạy chữ nho đầu tiên của cụ đồ khuyết danh, người thân sinh ra quan nghè Nguyễn Doãn Cung đặt ở xóm Hống.
Trải qua các triều đại phong kiến cho đến tận ngày nay đất Xuân Lũng luôn có số người học hành, đỗ đạt nhiều hơn hẳn các địa phương khác trong Tỉnh. Sử sách còn lưu danh nhiều nhà khoa bảng nổi tiếng của làng Dòng như cụ Bùi Ứng Đẩu đỗ đệ nhị giáp Tiến sỹ năm 1400 làm quan dưới triều nhà Hồ. Cụ Nguyễn Doãn Cung đỗ đệ nhị tam giáp đồng tiến sỹ xuất thân năm 1469 làm quan Tả thị lang Bộ lại dưới triều vua Lê Thánh Tông, cụ Nguyễn Chính Tuân đỗ đệ nhị tam giáp Tiến sỹ xuất thân năm 1504 làm quan chức Thượng Thư bộ hình, cụ Nguyễn Mẫn Đốc thi đỗ Bảng nhãn năm 1518 làm quan Thị thư Hàn lâm viện, cụ Nguyễn Hãng hiệu "Nại hiên tiên sinh" là một danh nho có tài thơ phú vào bậc nhất lúc bấy giờ. Hiện nay đất làng Dòng có tới 874 người có bằng Đại học trở lên; trong đó giáo sư, tiến sỹ trên các lĩnh vực có 47 người. Người ta gọi làng dòng là làng học hay đất học, đây cũng chính là niềm tự hào vô cùng to lớn của mọi người dân Xuân Lũng hôm qua, hôm nay và mãi mãi về sau.
Không chỉ là một vùng văn hiến quê hương Xuân Lũng còn là một mảnh đất giàu truyền thống đấu tranh cách mạng, có nhiều tổ chức yêu nước trước năm 1930 như Việt Nam quang phục hội, Việt Nam quốc dân đảng, nhiều người con ưu tú đã tham gia khởi nghĩa Yên Bái và đã hy sinh cả cuộc đời cho đất nước như cụ Bùi Tư Toàn, cụ Đặng Văn Lương, cụ Đăng Văn Tiệp, cụ Đặng Văn Hợp… truyền thống ấy càng được nhân đôi dưới sự lãnh đạo của Đảng trong hai cuộc kháng chiến trường kỳ anh dũng của dân tộc.
Từ bao đời nay người dân Xuân Lũng luôn sống dựa vào sản xuất nông nghiệp là chính, với những sản vật của vùng đồi như lúa, rau màu, đậu, cọ, chè, sơn, trẩu… từ một miền quê nghèo khó xưa kia Xuân Lũng ngày nay đã xây dựng được một nền kinh tế đa dạng và vững chắc.
Quê hương Xuân Lũng đang từng ngày đổi mới xứng đáng là quê hương cách mạng, quê hương văn hiến đất tổ Hùng vương.
 
II. Sự kiện - Nhân vật - Lịch sử dòng họ Nguyễn Tam Sơn
 
THÂN THẾ VÀ SỰ NGHIỆP
CỤ TỔ HỌ NGUYỄN TAM SƠN Ở XUÂN LŨNG
*****
Vào năm Nhâm Tuất (1442) đầu đời Lê khoảng thời gian dòng họ Nguyễn Trãi bị họa chu di tam tộc trong kỳ án (Lệ Chi Viên). Cụ Tổ họ ta từ làng Đông Hống - huyện Tứ Kỳ - tỉnh Hải Dương (Đây là một chi của dòng họ Nguyễn Trãi) đã rời bỏ quê đến cư ngụ ở làng Xuân Lũng - huyện Lâm Thao - tỉnh Phú Thọ.
Cụ mai danh ẩn tích, sống ở rìa làng, trở thành người đầu tiên lập ra xóm Mới, đến nay nhiều thế hệ hậu duệ của cụ vẫn còn đang sinh sống ở xóm này. Khi cụ qua đời mộ cụ được đặt tại đồng Thần xã Thạch Sơn, ở một địa điểm được coi là "Cát địa" giáp với làng Xuân Lũng. Con cháu vẫn đời đời sửa sang, vun đắp, hương khói hàng ngày.
Con trai duy nhất của cụ là Nguyễn Doãn Cung mồ côi cha lúc còn nhỏ tuổi (Từ 9 - 13 tuổi) được bà mẹ hiền tần tảo nuôi ăn học, nhờ thu nhập từ một quán hàng nước bé nhỏ ở dốc đê đầu làng, nhờ truyền thống hiếu học của gia đình Nguyễn Doãn Cung đã dốc trí học hành và cũng rất hiếu thảo với cha mẹ.
Cụ Nguyễn Doãn Cung thi đỗ Tiến sỹ khoa Kỷ Sửu (1469) niên hiệu Quang Thuận thứ 10 (Triều Lê Thánh Tông) ngay lần đi thi đầu tiên, sau đó được bổ làm quan Bộ Hình và Bộ Lại là hai Bộ trực tiếp thực thi luật Hồng Đức, cụ được thăng đến chức Tả Thị Lang của Bộ Lại, vì vậy dân làng gọi cụ là Quan Tả Lại, khi cụ mất được gia phong hàm Thượng Thư Tước hầu và được cấp vĩnh viễn 3 quả đồi có rừng phủ kín ở giáp Thạch Sơn làm đất thế nghiệp, nên từ đó họ ta mới có tên là họ Nguyễn Tam Sơn. Con cháu cụ cùng người làng khai phá các rừng này, giết thú dữ (Beo) làm nhà ở dần dần lập ra xóm Lũng Bô.
Cụ được coi là người mở đầu truyền thống hiếu học của làng, cũng từ đó làng Xuân Lũng liên tiếp trong nhiều thế kỷ có nhiều người đỗ đạt, câu đối ở từ đường họ ta đã ghi:
"Địa hoang tiên phá Văn Lung sách
Thiên Bảng danh đề Tiến Sỹ Bi".
 
Từ đường họ Nguyễn Tam Sơn thờ vị Tổ của dòng họ tại Xuân Lũng là cụ Nguyễn Doãn Cung, một nhà khoa bảng lớn thời Lê Sơ cụ thủy tổ dòng họ là cha đẻ của Nguyễn Doãn Cung là người làng Đông Hống, huyện Tứ Kỳ, Phủ Ninh Giang, tỉnh Hải Dương đây là một chi của dòng họ Nguyễn Trãi, sau khi Nguyễn Trãi bị họa chu di tam tộc vụ án Lệ Chi Viên, cụ thủy tổ cùng vợ con và người em trai đi lánh nạn đến làng Xuân Lũng lập nghiệp. Tại đây cụ dấu tên rồi mở trường học đầu tiên dạy chữ nho ở xóm Hống - Làng Dòng gọi  là trường của cụ đồ khuyết danh, từ đó mở ra phong trào học hành thi cử khắp cả một vùng.
Cụ thủy tổ sinh được một người con trai duy nhất là Nguyễn Doãn Cung, theo "Trùng thuyên bi ký" tại xã Xuân Lũng thì cụ Nguyễn Doãn Cung đỗ tiến sỹ vào năm 37 tuổi khoa Kỷ Sửu năm 1469 và ông sinh năm 1433, Nguyễn Doãn Cung sống là thời kỳ phát triển cực thịnh của nhà nước phong kiến Việt Nam. Sau khi Lê Lợi lên ngôi Hoàng Đế năm (1428) như vậy ông sống vào khoảng giữa thế kỷ XV, dưới triều Lê Sơ.
Nguyễn Doãn Cung là một trong những nhà nho sinh ra và lớn lên đỗ đạt và xây dựng sự nghiệp dưới các triều vua Thái Tông, Nhân Tông, Thánh Tông, Hiển Tông đất nước vững mạnh thái bình, chế độ giáo dục khoa cử phát triển cực thịnh đó là những điều kiện thuận lợi để Nguyễn Doãn Cung thể hiện tài năng và tâm huyết của mình. Trong khoa Kỷ Sửu (1469) dưới triều vua Lê Thánh Tông niên hiệu Quang Thuận thứ 10 Nguyễn Doãn Cung đỗ đệ tam giáp đồng tiến sỹ xuất thân làm quan Tả thị lang bộ lại, nhờ tài năng và đức độ của mình ông đã hai lần được vua Lê tín nhiệm cử làm sứ thần. Ngày 19 tháng 10 năm 1489 vua Lê Thánh Tông cử ông làm chánh sứ của sứ đoàn sang nhà Minh tuế cống. Sách đại việt sử ký toàn thư nhà xuất bản KHXH năm 1993 tập 2 chép "Năm Kỷ Dậu 1489 mùa đông tháng mười ngày 19 sai đoàn bồi thần Nguyễn Doãn Cung, Bùi Sương Trạch, Nguyễn Hán Bình sang tuế cống nhà Minh".
Mười năm sau năm Kỷ Mùi 1499 khi sứ đoàn nhà Minh sang nước ta để phong vua Lê Hiển Tông làm An Nam quốc vương ông được nhà vua cử trong đoàn sứ triều đình lên địa đầu biên giới để đón tiếp đoàn sứ của triều nhà Minh.
Sau hai lần đi sứ về được vua thăng chức Tả thị lang bộ lại và được vua ban cho tám chữ vàng "Đặc tiến - Kim tứ - Vinh lộc - Đại phu" và ban cho ba quả rừng ở quê làm đất kế nghiệp là Rừng Lăng, rừng Thính, rừng Trặng. Từ đó dòng họ được mang tên là họ Nguyễn Tam Sơn. Ông về nghỉ hưu năm 1501 trong thời gian nghỉ ở quê hương ông luôn luôn truyền bá văn hóa tới mọi người dân, ông còn là ông tổ của nghề ép dầu dọc của làng Dòng, nghề này còn tồn tại mãi đến đầu thế kỷ XX mới mai mốt dần. Ông còn có công lớn trong việc triển khai đất đai và mở rộng đồng ruộng quê hương, nhân dân yêu mến ông và gọi ông với cái tên trìu mến là quan nghè, hoặc quan tả lại. Ông qua đời vào ngày 12 tháng 5 âm lịch, mộ ông được táng ở rừng Lăng - Khu 1 - xã Xuân Lũng.
Ông sinh được 4 người con; 3 con trai, 1 con gái.
1. Con trai cả là Nguyễn Thừa Thôi đậu cử nhân và làm quan Chi phủ.
2. Con trai thứ hai là Nguyễn Thừa Bật đậu cử nhân vào học trường Quốc Tử Giám, vì có loạn nhà Mạc nên ông không thi Tiến sỹ và về làng dạy học, ông còn là tác giả của hai bản văn bia về việc trùng tu chùa làng Dòng và gác chuông chùa.
3. Người con thứ ba là Nguyễn Mẫn Đốc (1491 - 1522) thi đỗ cử nhân đến năm 1518 dự kỳ thi hội đỗ đệ nhất giáp tiến sỹ hàng thứ hai (Bảng nhãn) làm quan tới chức Thị thư viện hàn lâm, nhân dân quen gọi là ông Bảng Dòng. Khi Mạc Đăng Dung chiếm ngôi nhà Lê bảng nhãn Nguyễn Mẫn Đốc cùng trạng nguyên Vũ Duệ tìm theo vua vào Thanh Hóa, trong một cuộc giao tranh với quân Mạc, biết không thể thoát Nguyễn Mẫn Đốc cùng Vũ Duệ đã bái lạy về Lăng Thái tổ rồi tử tuất, sau này ông được phong là "Thượng đẳng phúc thần" và lập đền thờ "Bảng nhãn Tiết nghĩa từ" tại quê nhà.
- Con giá thứ tư lấy Nguyễn Hãng đỗ hương tiến đời Hồng thuận học trường Quốc tử giám nhưng không thi hội, ông là một văn sỹ có tài thơ văn lúc bấy giờ hiệu là Nại hiên thường được gọi là Nại hiên tiên sinh, ông được nhà Lê phong cho 4 chữ là "Thảo mao dật sỹ" hiện có đền thờ tại Xuân Lũng có tên là Dật sỹ từ.
Con cháu dòng họ Tam Sơn - Tiết nghĩa rất đỗi tự hào về các cụ tổ của dòng họ mình, là những nhà khoa bảng nổi tiếng của tỉnh Phú Thọ, vào các đời sau con cháu dòng họ có nhiều người học hành, đỗ đạt, đem lại vinh hiển cho dòng họ, hiện nay dòng họ Tam Sơn có tới 8 Giáo sư, Tiến sỹ trên các lĩnh vực khoa học, tự nhiên và xã hội.
Mỗi năm dòng họ Tam Sơn có 3 ngày giỗ chính;
1. Ngày 14 táng giêng giỗ cụ Thủy tổ, cả 3 dòng đến tế (Dòng Nguyễn Doãn Cung, dòng Nguyễn Mẫn Đỗ, dòng Nguyễn Mã Cương) hay còn gọi là lễ tam sinh.
2. Ngày 22 tháng 2 giỗ cụ Nguyễn Mẫn Đốc tế cả ở từ đường và đến quan Tiết nghĩa.
3. Ngày 12 tháng 5 giỗ cụ Nguyễn Doãn Cung.
* Việc thờ phụng tổ tiên:
Trên 500 năm qua họ Nguyễn Tam Sơn vẫn hướng về cội nguồn, bốn mùa hương khói, thờ phụng tổ tiên không bao giờ sao nhãng, đúng với đạo lý "Uống nước nhớ nguồn, ăn quả nhớ người trồng cây" của một dòng họ giàu truyền thống về văn hóa và lòng biết ơn.
Hàng năm con cháu cụ vẫn quy tụ trong các dịp giỗ tết, không khi nào dám để khói lạnh hương tàn, nhờ đó mà con cháu trong họ có dịp gặp gỡ, nhận nhau, chia sẻ tình cảm thắt chặt sợi dây huyết thống, nhiều người xa quê vẫn không quên gốc rễ, dù có bận đến đâu vẫn cố gắng về thắp nén nhang thơm tưởng nhớ tổ tiên và đã được thể hiện qua những câu thơ bày tỏ tấm lòng thành kính với tổ tiên:
1. Trước bàn nghi ngút khói hương bay
Lần giở từng trang tộc phả này.
Đông Hống - Tứ Kỳ, quê hương cũ
Từ Đông, tiên Tổ hướng sang Tây
***
2. Sánh cùng Nguyễn Biểu chống cường Ngô
Diệt Mạc, phò Lê sử thắm tô
Tảo tuế khôi khoa thiên hạ hữu
Thiếu niên tiết nghĩa thế gian vô
***
3. Ba nén hương thơm một tấc thành
Nguyện cùng tiên Tổ đấng anh linh
Đem bầu máu nóng dâng cho nước
Cùng với non sông chọn lời thề.
         
                                                   Ngày 12 tháng 8 năm 2013
                                                  Người biên soạn: Nguyễn Văn Gia
Đánh giá bài viết
Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá
Click để đánh giá bài viết
 

Giới thiệu về Làng Dòng

Từ nhiều thế kỷ nay, xã Xuân Lũng - tên nôm là Dòng (kẻ Dòng), vẫn được coi là một làng văn hiến mà sự hiếu học đã trở thành truyền thống nổi trội hẳn lên trong số rất nhiều làng xã thuộc vùng đồi núi huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ. Ngay từ năm 1400, đời nhà Hồ, địa danh "Xuân Lũng" đã thấy xuất hiện...

Đăng nhập thành viên

Thăm dò ý kiến

Bạn quan tâm nhất tới chuyên mục nào trên website?

Văn hóa xã hội

Tin tức, hoạt động nội bộ của làng Dòng

Chuyên mục giáo dục, khuyến học

Chuyên mục nghệ thuật, sáng tác, văn học

Tất cả các ý kiến trên

Hình ảnh hành hương về nguồn

Công ty Cổ phần Làng Dòng
test
Sản phẩm - Công ty